 |
Dla upamiętnienia ofiar mordu w lesie bratiańskim miejscowa społeczność w 1948 r. ufundowała pomnik, który postawiono na miejscu egzekucji. |
15 października 1939 r. członkowie niemieckiej organizacji Volksdeutscher Selbstschutz rozstrzelali w lesie koło Bratiana około 150 Polaków więzionych wcześniej w Nowym Mieście Lubawskim. Wśród ofiar byli przedstawiciele miejscowych elit, w tym księża i nauczyciele, a także osoby aresztowane w wyniku przedwojennych zatargów. Zamordowanych pochowano w czterech zbiorowych mogiłach. Wśród ofiar były co najmniej dwie kobiety. Również w następnych tygodniach w lesie bratiańskim chowano ofiary dokonywanych przez Selbstschutz egzekucji. W końcu października 1939 r. zamordowano tam między innymi Leokadię i Konstantego Antkiewiczów z Bratiana, których wcześniej bojówkarze Selbstschutzu aresztowali i torturowali w odwecie za ostentacyjne manifestowanie polskości. W listopadzie zginął tam z kolei Mieczysław Borek (dyrektor Banku Ludowego w Nowym Mieście).
 |
W centrum Bratiana postawiono z kolei granitowy głaz z tablicą z białego marmuru, na której widnieje napis: „Myślą, słowem i czynem czcimy pamięć poległych w walce z faszyzmem w latach 1939–1945. Społeczeństwo Bratiana”. |
Publiczną egzekucję przeprowadzono także w Nowym Mieście Lubawskim. W odwecie za pożar budynków gospodarczych w Gryźlinach oddział Selbstschutzu rozstrzelał 7 grudnia 1939 r. piętnastu Polaków. Zamordowano wówczas m.in. kilku rzemieślników z Nowego Miasta Lubawskiego, rolników z Mikołajek i Gryźlin oraz księdza aresztowanego na terenie powiatu rypińskiego i przywiezionego na miejsce egzekucji z klasztoru karmelitów w Oborach.
W drugiej połowie 1944 r. Niemcy przystąpili do zacierania śladów zbrodni. 7 lipca 1944 r. sprowadzili na miejsce egzekucji grupę więźniów z Grudziądza, których jeszcze tego samego dnia zmuszono do odkopania i spalenia zwłok ofiar.Lasy Bratiańskie — Muzeum II Wojny Światowej
Zbrodnia Pomorska 1939 roku — opracowanie IPN