14 listopada 1935. Odebranie praw zapisane w paragrafach

14 listopada 1935 roku wydano pierwsze rozporządzenie do ustawy o obywatelstwie Rzeszy. Dziś mija 91 lat od tej daty. Warto ją odróżnić od 15 września 1935 roku, kiedy uchwalono same ustawy norymberskie. Listopadowy dokument precyzował, kogo nazistowskie państwo uznawało za Żyda i jakie skutki miała nieść ta kwalifikacja.

Pierwsze rozporządzenie do ustawy o obywatelstwie Rzeszy, 14 listopada 1935 r. Reichsgesetzblatt I, s. 1333.
Reichsministerium des Innern; domena publiczna — niemiecki dokument urzędowy, według oznaczenia Wikimedia Commons (PD-GermanGov). Źródło i prawa: Wikimedia Commons

Nie chodziło o to, jak człowiek określał siebie. Liczyło się pochodzenie, ustalane według narzuconych przez władze kryteriów. Za Żyda uznawano między innymi osobę mającą co najmniej troje dziadków zaliczanych przez przepisy do Żydów. Przy dwojgu żydowskich dziadkach stosowano dodatkowe warunki. Urzędowy podział sięgał więc do rodzinnej historii, przynależności religijnej i małżeństw.

Paragraf czwarty stwierdzał, że Żyd nie może być obywatelem Rzeszy w rozumieniu tej ustawy. Oznaczało to wyłączenie z pełni praw politycznych, w tym prawa głosu, oraz zakaz sprawowania urzędu publicznego. Użyte w dokumencie rozróżnienie między przynależnością państwową a obywatelstwem Rzeszy jest istotne: nie należy sprowadzać go do stwierdzenia, że wszyscy niemieccy Żydzi tego dnia stali się bezpaństwowcami.

Dalszy ciąg rozporządzenia na stronie 1334; poniżej rozpoczyna się odrębne rozporządzenie wykonawcze do ustawy o ochronie krwi niemieckiej i niemieckiej czci.
Reichsministerium des Innern; domena publiczna — niemiecki dokument urzędowy, według Wikimedia Commons (PD-GermanGov). Źródło i prawa: Wikimedia Commons

Ten dokument nie opisuje jeszcze obozów zagłady. Pokazuje wcześniejszy etap prześladowań: państwo określa, kto ma należeć do wspólnoty obywateli, a komu tej przynależności odmawia. Decyzje zapisane urzędowym językiem dotyczyły konkretnych rodzin, ich pracy i przyszłości.

Przy czytaniu takiego rozporządzenia łatwo skupić się na dacie, podpisach i numerach paragrafów. Warto jednak zatrzymać się przy treści. To nie był opis istniejących różnic między ludźmi, lecz narzędzie odbierania im praw. Dlatego w kalendarium poświęconym prześladowaniom i obozom jest także miejsce na tę kartkę z dziennika ustaw.

Osobistą perspektywę na narastające prześladowania przybliżają dzienniki Victora Klemperera z lat 1933–1938, które przedstawiam w dziale książkowym.

Materiały i źródła:
Ustawy norymberskie — USHMM
Antyżydowskie ustawodawstwo 1933–1939 — USHMM
Kalendarium 1935 roku — USHMM